Centro Feto Enclave Oecusse

Centro Feto Enclave Oecusse
Servi ba Feto Oecusse, Servi ba Feto Timor

15 December, 2009

Centro Feto Enclave OEcusse, Gender Focal Point no IRELAND AID komemora anniversariu ba tinan 10 rekonhesementu UNO ba loron Mundial Eliminasaun violensia Kontra feto iha distrito Oecusse.

Oecusse, Pante Makassar 25 Nov 2009

Oras hatudu tuku 20 kalan, komemorasaun anniversariu Tinan 10 Loorn Eliminasaun Violensia kontra feto halao iha Kampu Ikrar Bender Administrador Distrito Oecusse nia oin, CFEO, GFP no IRELAND AID hamutuk ne’ebe chefia husi Administrador Distrito sai hanesan organisador no suportador ba komemorasaun oda nee atu hahu lembra fali no refleta lalaok importansia loron nee ba moris feto no labarik feto iha distrito Nee.

Refleksaun kalan nee, hatudu husi apresentasaun oin-oin ne’ebe lori husi grupu teatru drama, grupu dansa no grupu banda musical local sira no iha mos refleksaun basea ba thema “ Tinan 10 resin, tansa feto sei nafatin sai vitima Violensia iha uma no publiku?”.

Komemorasaun ne’ebe hahu lolos iha tuku 20 kalan nee remata iha oras 00 lolos antes ahi oan mate ne’ebe distrito nee mos hasoru hanesan obstaklus katak ahi elektrisidade mate iha oras fahe kalan lolos.

Maski udan ne’ebe espera sei sai hanesan tauk ba komemorasaun nee maybe audiensias ne’ebe mayoria fetono mane jovens inklui inan no labarik sira kontente hetan animasaun inklui partisipa iha dialogu ho nai ulun sira liu husi perguntas ne’ebe hatoo ba audiensias sira.

Inspektora Umbelina, husi PNTL VPU Nasional Dili, ne’ebe partisipa iha komemorasaun nee, husu perguntas oinsa aman sir abele hanorin oan sira atu hapara violensia ba sira nia alin feto no ema seluk iha uma laran, resposta ne’ebe hetan halo ema hotu haksolok, liu-liu tan respostas ne’ebe fo, maski la mai husi aman rasik maybe mai husi joven sira ne’ebe hare katak ida nee mak mensagem ne’ebe ohin grupu drama sira apresenta.

Adminstrador Distrito Oecuse Jose Anunu, iha ninia intrudusaun rekonehse dadus tinan ba tinan husi Distrito Oecusse ne’ebe hatudu numeru Violensia domestika aas liu hanesan krimi iha distrito Nee. Maski nune nia fiar katak parte hotu sei servisu hamutuk liu-liu ho PNTL no Sosiedade Sivil sira atu hapara sirklu violensia iha uma laran ba feto no labarik feto.

Iha remata, grupu banda musical ne’ebe anima audensia sira taka seremonia kalan nee ho musika ne’ebe furak halo partisipantes no bainaka sira hotu kontenti no taka ho dansa tebe-tebe hamutuk.

Hamutuk besik ema 200 resin partisipa iha seremonia kalan nee no ba tulun hotu ne’ebe hetan husi IRELAND AIR liu husi unidade Gender hamutuk USD 1000 dolar baaktifidades nee hetan suksesu ho diak.

Ba informasaun klaru liu tan bele kontaktu CFEO iha centrofeto_encalveoecusse@yahoo.com


20 October, 2009

Loron 10 Depois Eleisaun Lider Komunitaria iha Distrito Oecusse

Data Remarku : 09 Outubru 2009
Centro Feto Enclave Oecusse, Congratula Eleitores hamutuk 37.091 nebe’e registru nudar eleitores iha livru votantes ba suku hamutuk 18 iha kada Sub distrito 4 iha Distrito Enclave Oecusse. CFEO congratula liu tan ba Eleitores feto sira nebe’e hamutuk 50.53 % ka 18.675 iha Distrito ne’e.

Lei Lideransa Komunitaria no sira nia eleisaun (3/2009) bele hateten lao ho suksesu kompara ho eleisaun Suku 2004, tinan 4 liu ba.

Maski nu
ne’e CFEO mos sei fiar katak, iha eleisaun Lideransa komunitaria ba Tinan nee Feto no mane hotu hasoru informasaun nebe menus atu hatene kona ba iha nebe los sira nia naran iha livru votantes ba kada Sentru Votasaun.

Sekretariu Tekniku Administrasaun ba Eleisaun ka STAE hatudu ona ninia esforsu tomak hodi garante duni implementasaun husi mandate nebe’e mak sira simu inklui Mos Comisaun Nasional ba Eleisaun laiha violasaun signifakantes ba Direitu Umanus Votantes sira nian.

CFEO mos Congratula, Kandidatu Pakote 83 nebe’e kumpri ona sira nia komprimisu durante loron 10 hahu 28 –Setembru ate 7 Outubru hodi halao sira nia kampanha ho hakmatek no hakruuk ba kodigu konduta nebe iha.

CFEO kontente tebes ho posisaun kandidatu Feto nain 7 nebe’e konkore ona ba eleisaun lideransa Komunitaria iha tinan 2009 nebe’e hatudu pasu positifu ba mudansa Feto rurais nia partisipasaun iha vida politika kompara ho eleisaun Chefi Suku iha tinan 2004. CFEO kuntinua hakarak servisu ho Kandidatu Feto nain 7 nebe’e la liu dauk iha eleisaun ba tinan ne’e hodi desenvolve feto maluk iha suku laran ba sosiedade nebe’e sustentavel liu tan no Sai Lideransa nebe’e sensivel ba assuntu iqualidade de generu iha suku laran.

CFEO sei kuntinua mos buka servisu hamutuk ho lideransa komunitaria eleitu sira husi suku 18 hodi fahe esperensia ba sira hirak nebe’e la dauk eleitu ho agenda ba transformasaun sosiedade iha futuru Oecusse nebe’e respeita direitu humanus no asegura katak partisipasaun feto no mane iha desenvolvementu hodi halakon diskriminasaun hotu kontra feto no labarik feto.

CFEO mos hakarak hatoo ninia dedikasaun ba servisus voluntaries hamutuk nain 20 nebe’e hola parte iha Observadores ba Eleisaun tinan ne’e. Hamutuk feto 14 no mane nain 6 namkari iha sentru Votasaun 18 iha Suku 12.

Distrito Oecusse
, hanesan distrito Ketan, iha tinan 4 liu ba, sai hanesan Distrito Pilotu ba implementasaun Eleisaun Suku no depois tinan 5, Eleisaun Lideransa Komunitaria implementa universalmente iha distrito 13 inklui suku hamutuk 442 iha Timor Leste laran tomak.

Ikus Liu, CFEO fiar hanesan ninia visaun katak sei kuntinua Servi ba Feto Oecusse, Servi ba Feto Timor, sei hein katak, Lider Eleitu sira se servi hamutuk ho CFEO hodi halao Visaun nee.

Mai hamutuk ho ami ………………….
Servi ba Feto Oecusse, Servi ba Feto Timor.


Ba Informasaun liu tan bele kontaktu
Maria Hanjam Soriano
Project Officer
CFEO
centrofeto_enclaveoecusse@yahoo.com















bele hare mos husi timortoday konaba eleisaun LK iha Oecusse iha nee





04 October, 2009

Vota ba Feto, Vota ba Pas



Retratu Kampanha Kandidatu Pakote Feto haleu Distrito Oe cussse

03 October, 2009

Profile Kandidata Feto

Abani, Sabadu 3 Outobru 2009

Marcelina Punef, Kandidatu Feto ida husi Pakote 8 ne’ebe kompete ba eleisaun Lider Komunitaria husi Suku Abani, Sub Distrito Passabe, Distrito Oecusse, oras ne’e dadauk tama iha prosesu halao kampanha ba loron 4 iha ninia Suku Abani, besik 44 Kilometru husi Kapital distrito Oecusse.

Marcelina , ne’ebe naran nia toman atu bolu ne’e, kompete hamutuk ho nia feto maluk ida no mane nain 6 seluk ho total pakote 8 ba Suku Abani ne’ebe iha deit total eleitores hamutuk Rihun tolu atus walu resin hitu.

Marcelina, inan husi oan mane rua no feto rua ne’e, hateten katak, nia rasik sinti iha konfiansa boot maski nia hare katak numeru pakote 8 hanesan numeru ne’ebe barak tebes kompara ho ninia total eleitores iha suku laran.

Marcelina ne’ebe iha nia idade 63 kandidata nia aan husi Suku Abani, hanesan suku ida husi Sub Distrito Pasabe ne’ebe isoladu liu husi Kapital distrital Oecusse ne’e iha deit aldeia nain 3, hanesan Pasabe, Naetuna no Haemnanu. Marcelina hare katak iha loron 3 oin mai tan, nia tengki hakaas aan atu kompleta ninia planu kampanha ba Suku nian hamutuk ho nia membrus struktura pakote husi Pakote ne’ebe mak iha.

Hatutan ba nia hanoin ho thema kampanha Centro Feto Enclave Oecusse nian ba Vota ba Feto, Vota ba Pas. Marcelina hateten katak nia hare asuntu Pas ba komunidade laos uniku iha feto nia liman deit, maibe nia fiar katak liu husi lideransa ne’ebe feto sira iha hanesan inan no nudar feto ba komunidade, jeitu hamenus konflitu no resolve problema ho Dame se sai hanesan dalan ba nia atu sai Lideransa ne’ebe transforma komunidade.

Iha loron Sabadu , tama iha loron Terseiru Kampanha Nian, Marcelina la dauk gasta orsamentu barak, tamba nia hare mayoria simpatijantes sira mai voluntariamente no nia gastas kustus kiik deit ba logistika komisaun kampanha nian.

Husi indikasaun Dadus basea ba Resultadu Hatama Pakote iha eleisaun Suku 2009, pakote 8 sai hanesan pakote ne’ebe ho montante boot liu kompara ho Suku seluk husi total suku hamutuk 442 iha Timor Leste. No Uniku Suku ne’ebe iha kandidata Feto ba Chefi Suku liu husi Ida.

Mai hamutuk ho ami, vota ba kandidata Feto, hakilar Marcelina hodi taka nia kampanha iha Aldeia Pasabe loron Sabadu 3 Outubru 2009.

Husi Total Pakote hamutuk 83 ne’ebe registu offisialmente iha STAE distrito Oecusse hamutuk iha kandidato pakote nain 6 mak chefia husi Feto. Centro Feto Kuntinua monitora lalok kampanha durante loron 7 husi data 30 de Septembru ate data 6 de Outubru hodi fo kbiit ba feto sira liu husi sira nia kampanha.

Programma ne’e hola parte husi programa boot Feto iha Politika UNIFEM iha Timor Leste nian, liu husi Projeitu Haforsa kapasitasaun Feto sira iha Hari'i Nasaun no Rekonstruisaun Hafoin Konflitu ne’ebe fasilita husi REDE FETO Timor Leste, no implementa husi Centro Feto Enclave Oecusse, liu husi Fundus ne’ebe hetan husi UNIFEM no UNDEF iha Timor Leste.

Ba informasaun klaru liu tan bele kontaktu ba
centrofeto_enclaveoecusse@yahoo.com

13 September, 2009

Inagurasaun Uma Media iha Enclave Oecusse-Pasu ida ba elimina izolasaun informasaun ba rai Ketan Enclave Oecusse

Uma Media Oecusse,4 Septembru 2009.

Tuku 10 liu minutu 15, muzika tradisional tebe-tebe dere ho lian makaas no furak, menina oan nain 8 hatais ropa tradisional ne’ebe mos furak, bidu tuir musika tebe-tebe ne’e hakat neneik hodi simu bainaka sira ne’ebe mai husi Kapital Dili, liu minutu 3, menina oan ida, tara selendang hanesan simbolu ba benvidu ba bainaka hirak ne’e, muzika mos para no ema hotu basa liman ho haksolok.Husi numeru hirak bainaka ne’e, iha Chuck Rice, International Centre For Journalist iha Timor Leste nia Country Director. Nia sorin seluk, Hamriik lolos kedas, Administrador Distrito Oecusse, Jose Tanesib Anunu, membrus seluk maka Representante husi United State Agency for International Development ka USAID no mos Representante husi Australian Agency for International Development ka AUSAID.

Dader ne’e, sira hotu marka iha Uma Media Regional Oecusse nian, hanesan pasu ida atu inagura Uma Media Enclave Oecusse. Bainaka sira hotu ne’ebe kompostu barak liu husi maluk Jornalista sira haksolok ho seremonia dadersan ne’e, hanesan mos ho Koordenador Uma media Oecusse : Filomena Sila hateten iha nia lia fuan ba konvidadus hotu. Filomena Sila Nudar Journalista Feto ida ne'ebe antes ne'e servi nudar Koordenador Radio Komunidade Atoni Lifau besik tinan 5 nia laran.
Ba Maluk Journalista sira spesialmente, Direktora ICFJ iha nia lia fuan intrudusaun hateten katak, nia sinti urgulhu tamba hatene katak liu husi Funsionamentu Uma Media Enclave Oecusse, bele fo pasu ida ba oin atu liga diak liu tan no halo besik liu tan rai ketan enclave ne’e ho regiaun seluk.Nia rasik fiar katak povu Enclave Oecusse sei benefisiu diak liu tan husi fasilitasaun hirak ne’ebe Uma Media se fornese i liu-liu ba Journalista sira iha regiaun ne’e.
Uma media iha Enclave Oe-cusse ne’e mai husi inisiativa konjunta ida husi Asosiasaun Jornalista Timor Leste (AJTL), Sindikatu Jornalista Timor-Leste (SJTL), Centre Jornalista Investigativu Timor Leste (CJITL), the Timor-Leste Photographers Association (TILPA), Asosiasaun Radio Komunidade Timor-Leste (ARKTL), no the International Center For Journalists (ICFJ), no ida ne’e sai sentru segundu husi grupu ida ne’ebe kompostu husi lima ne’ebe estabelese ona iha Dili, Baucau, Ermera, Suai, no Oe-Cusse.
Iha dader kmanek ne’e mos, Radio Komunidade Atoni Lifau- RCAL ne’ebe foin hotu ninia konstruksaun fisika mos hetan inagurasaun husi AUSAID ne’ebe sai hanesan doador ba rehabilitasaun Radio Lokal ne’e. Inagurasaun ne’e kuntinua ho bensaun ba salaun, tesi fita no refresaun no taka ho han meudia hamutuk.Kuaje besik bainaka lokal no nasional besik 70 partisipa iha seremonia kmanek dader ne’e.

10 September, 2009

Feto nain 5 Nudar Chefi pakote Prepara an ba Eleisaun Suku 2009 iha Distrito Oecusse

Oecusse. Direktora Centro Feto Enclave Oecusse ( CFEO ), Sebastiana da Costa Pereira hateten, tuir dadus provisoriu ne’ebe sira halo monitorizasaun durante prosesu Encontru Comunitaria nebe halao iha Suku 18 iha Distrito Oecusse hatudu katak iha Feto Nduar Chefi pakote mak kandidataan atu compete hamutuk ho Chefi pakote mane sira seluk husi total hamutuk pakote 83 iha Distrito Oecusse.

“ Sira pronto ona, tamba ne’e mak sira hetan akompanhamentu husi Ami CFEO atu bele asegura katak sira nia prosesu kandidataan iha Orariu STAE nian nee lao ho lahetan diskriminasaun. Hatutan Direktora nee.

Nee. Direktora CFEO, nia informa ba Blog spot nee iha nia edifisiu CFEO Palaban, wainhira remata prosesu monitoramentu ba encontru nivel komunitaria no loron 3 depois halao analisa dadus husi monitoramentu nian iha prosesu hatama lista pakote ba STAE iha Edifisiu STAE distrito Oecusse.

Prosesu Submite Pakote atu compete ba eleisaun Suku 2009 iha Distrito Oecusse tuir nia hare katak laiha diskriminasaun ba feto kompara ho mane, maski nune, numeru partisipasaun Feto sei menus nafatin kompara ho Prosesu kandidataan iha tinan 4 liu ba eleisaun permeiru nian.

CFEO Nota katak husi pakote hamutuk 83 iha pakote mayoria chefia husi mane sira no Feto nebe sai nudar chefi ba Pakote nee iha percentagem nebe sei kiik nafatin. Husi numeru total pakote 83 nee iha deit pakote nain 5 ou 6 mak nia monitora chefia husi Feto , nebee tuir lolos sei analisa no finalisa tan husi STAE ba publiku tomak.

Maski nunee, nia fiar katak Feto nudar chefi pakote ba Kandidataan signifika katak sira kandidataan nudar Chefi Suku ba eleisaun Suku 2009. ida nee passu signifikante nebe boot, tamba kompara ho eleisaun suku 2004 tinan haat liu ba , Feto sira iha Nivel lokal, ladauk iha kbiit atu compete hamutuk ho mane sira iha eleisaun, sira prefere liu kandidataan ba posisaun nebe fo ona ba sira hanesan liu feto rua, feto joven. Tamba nee tuir CFEO nia hare, komundade iha transformasaun social nebe hahu muda nebe hatudu ho konfiansa husi feto sira kandidata sira nia aan ba eleisaun suku nee.

CFEO hola parte iha monitoramentu ba Preparasaun Feto iha prosesu eleisaun Suku 2009 hanesan parte husi Projektu Hasae Funsaun feto sira nian iha Prosesu Hari nasaun no Rekontruksaun Nasaun hafoin Konflitu nebe parte programa Boot UNIFEM iha TIMOR LESTE nian ba programa Feto iha Politika. Projektu nee hetan tulun Financeiru husi UNIFEM no UNDEF no exekuta husi CFEO ho supervisiona husi REDE FETO Timor Leste.

Ba oin, Direktora nee espera katak prosesu Edukasaun Votantes no Kalendariu Kampanha ba Kandidatu sira tomak sei fo sensitizasaun ba feto mos atu nune sira nudar feto laiha impede ruma ba prepara sira nia aan diak liu tan hasoru eleisaun iha nivel suku fulan Outubru oinmai.


Alende nee” Joana Bobo Tanu, nebe apresenta nia pakote iha Suku Bobometu husi Parte Oesilo nian hateten katak, nia aan sente hetan tulun no kbiit husi nia komundade rasik no mos nia familia tamba nee nia mos tau metin nia fuan katak nia compete ho mane sira seluk nebe hatama husi Suku Bobometo nian ba eleisaun periode nee ho fiar katak nia mos sei hetan Vitoria.

Iha sorin seluk, Chefi Gabineti Sekretariu estadu Regiaun Otonomia Oecusse, Zeferino da Cruz Salu iha nia lia menon ba feto sira durante loke Aktifidades seluk ba preparasaun feto sira hanesan kandidataan ba eleisaun suku iha Distrito Oecusse, hateten katak, komunidade iha direitu atu fiar ba feto no mane hanesan tamba nee nia espera organisazaun feto sira tengki tulun feto iha nivel rurais sira atu compete aan no lahetan diskriminasaun ruma antes, no durante halao prosesu eleitoral tuir kalendariu STAE nian iha distrito Oecusse.

Tuir Leopoldinu Pui, Koordenador regional STAE Oecusse, katak Elesisaun Suku 2009 nebe sei tuir planu halao iha Fulan Outubru ne’e sei kuntinua monitoriza husi parte hotu inklui Sosiedade Sivil hanesan NGO sira seluk maibe tengki hatoo informasaun ba STAE atu nune bele hetan akreditasaun.

Iha oin mai CFEO mos se fornese treinamentu antes ba kandidaturas sira feto no mane iha Fulan nee nia laran.

24 August, 2009

Violencia Kontra Feto VS Privatizasaun Suspeitu

Vtima Feto ida Kestiona, ninia Kazu Abandonado depois Tinan 5 Halao Relasaun Seksual Ilegal ba Vice Presidente Parlamento Nasional . Vitima Feto ida ne’ebe iha ninia karta ba Vice Presidente Parlamento Nasional, Shra, Maria Paixao ne’ebe kaer kargu mos nudar Grupu Mulheres Parlamentu Nasional ( Data la refere iha karta ne’e ) hatoo nia sentimentu husu antensaun ba Grupu Mulheres Parlamentar atu tau matan ba ninia kazu abandonado hafoin tinan lima halao relasaun seksual subar ho “ Presente Membrus Counselho de Ministru iha Governu AMP nian “.

Liu husi ninia karta ne’ebe hakerek mos ba ( cc : red ) Primeiru Ministru no Sekretaria Estadu Promosaun Iqualidade ne’e, Vitima ne’ebe idade la identifika ne’e konta momos ninia istoria oinsa nia hahu halo relasaun seksual iha tinan lima liu ba no oinsa nia ikus mai hetan abandonado husi Mr X ne’ebe nia refere.

Mr.X ne’ebe nia refere, oras ne’e dadauk kaer kargu boot ida iha governu AMP nia laran hanesan membrus mos husi Counselho de Ministro.

Parlamentu Nasional ne’ebe simu tiha karta ne’e, hato kedas ninia reaksaun ne’ebe husu ba media Sira liu-liu blogspots sira ne’ebe publiku assuntu ne’e atu respeita Mr.X ninia privatizasaun.

Exemplu ida mak Presidente Parlamentu Nasional fo sai kedas ba media iha dia 20 de Augusto katak, media sira tuir los la publiku assuntu privatizasaun ema nian iha internet tamba laiha respeita ba ema nia direitu privadu.

Media ne’ebe hetan aksesu liu tan ba karta ne’e konsege Publiku Karta Vitima ne’e iha tahan 4 ba internet halo assuntu ne’e la sai ona privatizasaun maibe publiku.

Vitima ne’e iha nia karta rekere ba Grupus Feto no Parlamentu nasional atu tau matan ba kazu abandonado ne’ebe tuir nia viola ona nia direitu hanesan feto.

Vitima ne’e rasik husu atu kazu hanesan ne’e tengki elimina atu nune labele akontese tan ba Feto vulnerable seluk ne’ebe sempre monu lalais ba tentasaun atu sai hanesan feen kiik ou mos mane uza deit atu halimar depois husik hela seim responsavel.

Publiku oras nee dadauk hein hela reaksaun husi Parlamentu nasional laos tamba kazu hanesan ne’e foin mak akontese, maibe tamba Kazu nee involve membrus Counselho Ministro ida ne’ebe publiku hatene tuir lolos labele komete kazu hanesan ne’e.


Ba kazu kompletu bele hare karta nee iha linha internet blog TATOLI nian edisaun 20- agustu 2009.
http://odanmatan.blogspot.com/2009/08/assis-nakar.html


Saida mak ita bele ajuda?
Ita bele SMS ou manda MMS ba numeru telf 7230029 husu atu bele responsabel ba kestaun ne’e seim kria polemika ba Vitima tan.

Ita mos bele print karta ba Parlamentu ne’e hodi fo lisaun ba Feto maluk seluk atu bele mos hatoo sira nia keisa .

Ikus liu, fo nafatin ba koalker Vitima Feto se deit mak iha ita nia esperensia hetan violasaun hanesan atu koalia sai, keta nonok no hakbesik ba Grupu Feto sira hodi hetan tulun, liu-liu wainhira involve krime ona hanesan halo abortu no violasaun seksual.